Àìsàn ìgbàgbé (dementia): ìtọ́jú · ìrànlọ́wọ́ · ẹ̀kọ́
A ń dí àlàfo tó wà láàrin àyẹ̀wò, ìtọ́jú àti òye nípa àìsàn ìgbàgbé. Kò sí ẹbí tó yẹ kó dá dojú kọ àìsàn ìgbàgbé.
Ní gbogbo Áfíríkà, a sábà máa ń pẹ́ kí a tó mọ̀ pé ẹnìkan ní àìsàn ìgbàgbé. Ọ̀pọ̀ ẹbí kì í rí ìdáhùn àfi ìgbà tí àìsàn náà ti lọ jìnnà, ọ̀pọ̀ olùtọ́jú sì ń rí ìrànlọ́wọ́ díẹ̀ péré. Èyí ń ṣẹlẹ̀ nítorí pé iṣẹ́ ìlera fún un kò pọ̀, àwọn ènìyàn sì sábà máa ń rò pé àwọn àmì rẹ̀ jẹ́ ti ọjọ́ ogbó tàbí ti ègún. Mindalo ń fúnni ní ìmọ̀ tó yéni, ìrànlọ́wọ́ tó wúlò àti ìdánilẹ́kọ̀ọ́, pẹ̀lú iyì fún gbogbo ẹni tí ọ̀rọ̀ náà kàn.
Báwo ni a ṣe lè ràn yín lọ́wọ́ lónìí?
Bí Mindalo ṣe ń ṣèrànwọ́, ní ìgbésẹ̀ ìgbésẹ̀
Ìrànlọ́wọ́ wa tẹ̀lé ìrìn-àjò àìsàn ìgbàgbé ní ìtẹ̀léra tí àwọn ẹbí ń gbà là á kọjá. Ó bẹ̀rẹ̀ láti àníyàn àkọ́kọ́, ó kọjá sí àyẹ̀wò àti ìtọ́jú nílé, ó sì parí sí kíkẹ́kọ̀ọ́ láàrin àwùjọ. Ìgbésẹ̀ kọ̀ọ̀kan ní ìjápọ̀ sí ìtọ́sọ́nà kúkúrú tàbí iṣẹ́ kan, kí ẹ lè lọ tààrà sí ohun tí ẹ nílò báyìí. Ẹ bẹ̀rẹ̀ láti ìgbésẹ̀ tó bá ipò yín mu lónìí.
-
Àyẹ̀wò
Ẹ kíyèsí àwọn àmì
Ẹ kọ́ àwọn àyípadà tí ẹ lè kíyèsí, àti ohun tí ẹ lè ṣe bí ọkàn yín kò bá balẹ̀.
Àwọn àmì àìsàn ìgbàgbé -
Àyẹ̀wò
Ẹ lọ fún àyẹ̀wò
Ẹ mọ̀ bí ẹ ṣe lè rí òṣìṣẹ́ ìlera, ohun tí ẹ lè mú dání àti ohun tí ẹ lè béèrè.
Àyẹ̀wò -
Ìrànlọ́wọ́
Ẹ lóye àìsàn ìgbàgbé
Ẹ kọ́ nípa ohun tí àìsàn ìgbàgbé jẹ́, àwọn oríṣi rẹ̀ pàtàkì, àti àwọn tó ń ní in.
Kí ni àìsàn ìgbàgbé? -
Ìrànlọ́wọ́
Ìtọ́jú lójoojúmọ́
Ìmọ̀ràn tó wúlò fún ọ̀rọ̀ sísọ, ètò ojoojúmọ́, oúnjẹ, ààbò àti àyípadà nínú ìhùwàsí.
Ìtọ́jú ojoojúmọ́ nílé -
Ìrànlọ́wọ́
Ẹ tọ́jú ara yín
Ẹ sinmi, ẹ pín iṣẹ́ ìtọ́jú, kí ẹ sì wá ìrànlọ́wọ́, kí ẹ lè máa tẹ̀síwájú.
Títọ́jú ara yín -
Ẹ̀kọ́
Ẹ kọ́ ẹ̀kọ́, kí ẹ sì pín in
Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ àti ọ̀rọ̀ fún àwọn òṣìṣẹ́ ìlera, olùtọ́jú àti gbogbo àwùjọ.
Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ nípa àìsàn ìgbàgbé
Kí ni òtítọ́ nípa àìsàn ìgbàgbé?
Ọ̀pọ̀ ènìyàn ti gbọ́ àwọn nǹkan nípa àìsàn ìgbàgbé tí kì í ṣe òtítọ́. Àwọn kan sọ pé ọjọ́ ogbó lásán ni, àwọn mìíràn sì sọ pé ègún ló ń fà á. Irú ìgbàgbọ́ bẹ́ẹ̀ ń mú ìtìjú àti ẹ̀rù wá, ó sì ń dí àwọn ẹbí lọ́wọ́ láti tètè wá ìrànlọ́wọ́. Bí àwọn ẹbí bá mọ òtítọ́, wọ́n á lè tètè gbé ìgbésẹ̀, wọ́n á sì lè fi ìgboyà ṣètọ́jú.
-
Àwọn ènìyàn ń sọ pé“Ìgbàgbé jẹ́ ara ọjọ́ ogbó lásán.”
Òtítọ́ ibẹ̀Àìsàn ìgbàgbé kì í ṣe apá déédéé ti ọjọ́ ogbó. Ó wọ́pọ̀ láti máa gbàgbé nǹkan díẹ̀ bí a ṣe ń dàgbà, ṣùgbọ́n àìsàn ìgbàgbé ń burú sí i bí àkókò ti ń lọ, ó sì ń mú kí ìgbé ayé ojoojúmọ́ le. Èyí rí bẹ́ẹ̀ nítorí pé àìsàn inú ọpọlọ ló ń fà á. Bí ìṣòro ìrántí bá ń ṣàkóbá fún ìgbé ayé ojoojúmọ́, ó dára láti lọ ṣe àyẹ̀wò.
-
Àwọn ènìyàn ń sọ pé“Ègún tàbí iṣẹ́ àjẹ́ ló ń fa àìsàn ìgbàgbé.”
Òtítọ́ ibẹ̀Àìsàn ìgbàgbé jẹ́ àìsàn ara tí ìṣègùn mọ̀, kì í ṣe ègún. Àwọn àìsàn tó ń ba ọpọlọ jẹ́ ló ń fà á, bí àrùn Alzheimer tàbí àrùn ẹ̀gbà (stroke). Kò sí ẹni tó fà á wá sórí ara rẹ̀ tàbí sórí ẹbí rẹ̀. Ẹni náà nílò ìtọ́jú àti inú rere, kì í ṣe ìdálẹ́bi.
-
Àwọn ènìyàn ń sọ pé“Kò sí ohun tí a lè ṣe.”
Òtítọ́ ibẹ̀Ìrànlọ́wọ́ wà, bó tilẹ̀ jẹ́ pé kò tíì sí ìwòsàn. Àyẹ̀wò ní kùtùkùtù lè rí àwọn ohun mìíràn tó ń fà á tí a lè tọ́jú, ìtọ́jú tó dára sì lè dín ọ̀pọ̀ àmì àìsàn kù. Pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́, ènìyàn lè máa bá a lọ láti ṣe àwọn nǹkan tí inú rẹ̀ dùn sí fún ìgbà pípẹ́ sí i. Ọ̀pọ̀ ènìyàn ń gbé ìgbé ayé tó dára pẹ̀lú àìsàn ìgbàgbé fún ọ̀pọ̀ ọdún.
-
Àwọn ènìyàn ń sọ pé“Àwọn tó ní àìsàn ìgbàgbé kò lóye nǹkan kan.”
Òtítọ́ ibẹ̀Àwọn tó ní àìsàn ìgbàgbé ṣì ní ìmọ̀lára, ìrántí àti àwọn nǹkan tí inú wọn dùn sí. Kódà nígbà tí ọ̀rọ̀ sísọ bá ṣòro, wọ́n ṣì ń kíyèsí inú rere, ohùn tí a fi ń bá wọn sọ̀rọ̀ àti ìfọwọ́kàn. Yíyà wọ́n sọ́tọ̀ lè mú ìdánìkanwà àti ìdààmú bá wọn. Ẹ máa bá wọn sọ̀rọ̀, ẹ máa fi wọ́n kún un, kí ẹ sì máa bọ̀wọ̀ fún wọn.
Oríṣiríṣi àìsàn ìgbàgbé
Àìsàn ìgbàgbé kì í ṣe àìsàn kan ṣoṣo. Àjọ Ìlera Àgbáyé ṣàlàyé oríṣiríṣi rẹ̀, àrùn Alzheimer ló sì wọ́pọ̀ jùlọ, òun ló ń fa 60–70% nínú gbogbo rẹ̀. Oríṣi kọ̀ọ̀kan ń ba ọpọlọ jẹ́ lọ́nà tó yàtọ̀, nítorí náà àwọn àmì àkọ́kọ́ àti ìtọ́jú tí a nílò lè yàtọ̀. Bí àwọn ẹbí àti àwọn òṣìṣẹ́ ìlera bá mọ oríṣi rẹ̀, wọ́n á lè ṣètò ìtọ́jú tó yẹ.
Àrùn Alzheimer
60–70% nínú gbogbo rẹ̀. Oríṣi tó wọ́pọ̀ jùlọ. Ìṣòro ìrántí ni àmì àkọ́kọ́ lọ́pọ̀ ìgbà.
Àìsàn ìgbàgbé ìṣàn ẹ̀jẹ̀
Ìṣòro ìṣàn ẹ̀jẹ̀ lọ sí ọpọlọ ló ń fà á, fún àpẹẹrẹ lẹ́yìn àrùn ẹ̀gbà.
Àìsàn ìgbàgbé tó ní Lewy bodies
Ìkójọpọ̀ purotéènì tí kò bójú mu nínú àwọn sẹ́ẹ̀lì iṣan ló ń fà á. Ó lè ṣàkóbá fún ìrìn, oorun àti ohun tí ènìyàn ń rí.
Àìsàn ìgbàgbé iwájú ọpọlọ
Àkójọpọ̀ àwọn àìsàn tó ń ba apá iwájú ọpọlọ jẹ́. Ó sábà máa ń kọ́kọ́ yí ìwà, ìhùwàsí tàbí èdè ènìyàn padà.
Àìsàn ìgbàgbé àdàpọ̀
Àwọn oríṣi yìí sábà máa ń wọnú ara wọn, ọ̀pọ̀ ènìyàn sì ní ju ẹyọ kan lọ ní àkókò kan náà.
Àwọn ohun mìíràn tó ń fà á
Àìsàn ìgbàgbé tún lè wáyé lẹ́yìn àrùn ẹ̀gbà, àwọn àkóràn kan bí HIV, lílo ọtí líle lọ́nà tó léwu, ìpalára sí orí léraléra tàbí àìjẹ oúnjẹ aṣaralóore tó.
Orísun: Àjọ Ìlera Àgbáyé, ìwé ìsọfúnni nípa àìsàn ìgbàgbé (ní èdè Gẹ̀ẹ́sì). Ìmọ̀ síwájú sí i wà nínú ìtọ́sọ́nà wa: Kí ni àìsàn ìgbàgbé?
Àìsàn ìgbàgbé ń pọ̀ sí i kíákíá
- Mílíọ̀nù 57ènìyàn ló ń gbé pẹ̀lú àìsàn ìgbàgbé kárí ayé ní ọdún 2021
- Ó ju 60%nínú wọn ló ń gbé ní àwọn orílẹ̀-èdè tí owó-ìwọlé wọn kéré tàbí tó wà ní àárín
- Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó mílíọ̀nù 10ènìyàn tuntun ló ń ní in lọ́dọọdún
Orísun: Àjọ Ìlera Àgbáyé, ìwé ìsọfúnni nípa àìsàn ìgbàgbé (ní èdè Gẹ̀ẹ́sì).
Àìsàn ìgbàgbé ń pọ̀ sí i jùlọ ní àwọn ibi tí iṣẹ́ ìlera fún un kò pọ̀. Púpọ̀ nínú àwọn tó ní àìsàn ìgbàgbé ló ń gbé ní àwọn orílẹ̀-èdè tí owó-ìwọlé wọn kéré tàbí tó wà ní àárín báyìí, iye àwọn àgbàlagbà ní Áfíríkà sì ń pọ̀ sí i kíákíá. Ìtọ́jú àìsàn ìgbàgbé kò tíì tẹ̀lé ìyára yìí, nítorí náà ọ̀pọ̀ ẹbí ló ń dá rin ìrìn-àjò náà. Mindalo wà níbí láti ṣèrànwọ́ láti yí èyí padà — ẹbí kan, àwùjọ kan, ìjíròrò kan ní àkókò kan.
Ẹ bá wa ṣiṣẹ́
A kò lè dá dí àlàfo yìí. A ń bá àwọn iṣẹ́ ìlera, àwọn yunifásítì, àwọn ẹgbẹ́ àwùjọ àti ẹgbẹ́ ẹ̀sìn, àti àwọn olùṣètìlẹ́yìn owó ṣiṣẹ́. Pẹ̀lú ara wa, a lè dé ọ̀dọ̀ ẹbí púpọ̀ sí i, kí a sì dá púpọ̀ sí i nínú àwọn tó ń ṣètọ́jú lẹ́kọ̀ọ́. Bí ẹ bá ní irú èròǹgbà kan náà pẹ̀lú wa, a fẹ́ gbọ́ láti ọ̀dọ̀ yín.
A túmọ̀ ojú-ìwé yìí láti èdè Gẹ̀ẹ́sì. Ẹ̀dà ti èdè Gẹ̀ẹ́sì ni ojúlówó. Kà á ní èdè Gẹ̀ẹ́sì