Ìtọ́sọ́nà 3 nínú 5 · Ìrànlọ́wọ́

Kí ni àìsàn ìgbàgbé (dementia)?

Ó tó ìṣẹ́jú 4 láti kà á · A ṣàyẹ̀wò rẹ̀ kẹ́yìn ní oṣù Kẹsàn-án ọdún 2026

Ohun tó ń ṣẹlẹ̀ nínú àìsàn ìgbàgbé

Àwọn àìsàn tó ń ba ọpọlọ jẹ́ díẹ̀díẹ̀ ló ń fa àìsàn ìgbàgbé. Ọpọlọ ló ń darí bí a ṣe ń rántí, ronú, sọ̀rọ̀, rìn àti ní ìmọ̀lára. Bí ìbàjẹ́ náà ṣe ń tàn kálẹ̀, àwọn nǹkan wọ̀nyí ń ṣòro sí i, ìgbé ayé ojoojúmọ́ sì ń nílò ìrànlọ́wọ́ púpọ̀ sí i. Nítorí pé àìsàn ìgbàgbé yàtọ̀ fún ẹnì kọ̀ọ̀kan, ó yẹ kí ìtọ́jú bá ẹni náà mu.

Àwọn oríṣi àìsàn ìgbàgbé pàtàkì

Àìsàn ìgbàgbé jẹ́ orúkọ fún àkójọpọ̀ àwọn àmì àìsàn, kì í ṣe àìsàn kan ṣoṣo. Àjọ Ìlera Àgbáyé ṣàlàyé oríṣiríṣi àìsàn tó lè fà á. Bí àwọn òṣìṣẹ́ ìlera bá mọ oríṣi rẹ̀, wọ́n á lè yan ìtọ́jú àti ìṣègùn tó yẹ. Àwọn oríṣi tó wọ́pọ̀ jùlọ ni:

• Àrùn Alzheimer — oríṣi tó wọ́pọ̀ jùlọ, òun ló ń fa 60–70% nínú gbogbo rẹ̀. Ìṣòro ìrántí ni àmì àkọ́kọ́ lọ́pọ̀ ìgbà.
• Àìsàn ìgbàgbé ìṣàn ẹ̀jẹ̀ — ìṣòro ìṣàn ẹ̀jẹ̀ lọ sí ọpọlọ ló ń fà á, fún àpẹẹrẹ lẹ́yìn àrùn ẹ̀gbà (stroke).
• Àìsàn ìgbàgbé tó ní Lewy bodies — ìkójọpọ̀ purotéènì tí kò bójú mu nínú àwọn sẹ́ẹ̀lì iṣan ló ń fà á. Ó lè fa àyípadà nínú ìrìn, oorun, àti rírí àwọn nǹkan tí kò sí níbẹ̀.
• Àìsàn ìgbàgbé iwájú ọpọlọ — àkójọpọ̀ àwọn àìsàn tó ń ba apá iwájú ọpọlọ jẹ́. Ó sábà máa ń kọ́kọ́ yí ìwà, ìhùwàsí tàbí èdè ènìyàn padà, ó sì lè bẹ̀rẹ̀ nígbà tí ènìyàn ṣì kéré lọ́jọ́ orí.
• Àìsàn ìgbàgbé àdàpọ̀ — àwọn oríṣi yìí sábà máa ń wọnú ara wọn, ọ̀pọ̀ ènìyàn sì ní ju ẹyọ kan lọ.

Àwọn ohun mìíràn tó ń fà á

Àìsàn ìgbàgbé tún lè ní àwọn okùnfà mìíràn. Àjọ Ìlera Àgbáyé dárúkọ díẹ̀ nínú wọn. A lè dènà tàbí tètè tọ́jú díẹ̀ nínú wọn, èyí sì jẹ́ ìdí mìíràn láti lọ ṣe àyẹ̀wò. Lára wọn ni:

• àrùn ẹ̀gbà
• àwọn àkóràn kan, bí HIV
• lílo ọtí líle lọ́nà tó léwu
• ìpalára sí orí léraléra
• àìjẹ oúnjẹ aṣaralóore tó

Orísun: Àjọ Ìlera Àgbáyé, ìwé ìsọfúnni nípa àìsàn ìgbàgbé (ní èdè Gẹ̀ẹ́sì).

Ta ló ń ní àìsàn ìgbàgbé?

Àìsàn ìgbàgbé wọ́pọ̀ jùlọ láàrin àwọn tí ọjọ́ orí wọn ju ọdún 65 lọ. Àwọn tó kéré lọ́jọ́ orí lè ní in pẹ̀lú, a sì ń pè é ní àìsàn ìgbàgbé tó bẹ̀rẹ̀ ní kékeré (young-onset dementia). Ọ̀pọ̀ àwọn tó ní àìsàn ìgbàgbé tún ní àwọn àìsàn mìíràn, bí ẹ̀jẹ̀ ríru tàbí àtọ̀gbẹ. Títọ́jú àwọn àìsàn wọ̀nyí dáadáa jẹ́ apá pàtàkì nínú ìtọ́jú àìsàn ìgbàgbé.

Ṣé a lè dín ewu rẹ̀ kù?

Kò sí ẹni tó lè ṣèlérí pé òun lè dènà àìsàn ìgbàgbé. Ìwádìí fi hàn pé títọ́jú ara àti ọpọlọ lè dín ewu rẹ̀ kù. Èyí rí bẹ́ẹ̀ nítorí pé ọ̀pọ̀ ohun tó ń pa ọkàn-àyà àti àwọn iṣan ẹ̀jẹ̀ lára tún ń pa ọpọlọ lára. Àwọn ìgbésẹ̀ wọ̀nyí lè ṣèrànwọ́:

• Ẹ jẹ́ kí ara yín máa ṣiṣẹ́ déédéé.
• Ẹ má ṣe mu sìgá, kí ẹ sì mu ọtí díẹ̀ tàbí kí ẹ má mu ún rárá.
• Ẹ máa jẹ oúnjẹ aṣaralóore, kí ẹ sì máa ní ìwọ̀n ara tó yẹ.
• Ẹ máa ṣàkóso ìfúnpá ẹ̀jẹ̀, ṣúgà inú ẹ̀jẹ̀ àti ọ̀rá inú ẹ̀jẹ̀ (cholesterol).
• Ẹ máa lo àkókò pẹ̀lú àwọn ènìyàn mìíràn, kí ẹ sì máa jẹ́ kí ọpọlọ yín ṣiṣẹ́.
• Ẹ wá ìrànlọ́wọ́ bí ìgbọ́ròó yín bá ń dín kù.

Ìtọ́sọ́nà yìí ń fúnni ní ìmọ̀ gbogbogbò nípa àìsàn ìgbàgbé. Kì í ṣe ìmọ̀ràn ìṣègùn fún ẹnìkan pàtó. Dókítà, nọ́ọ̀sì tàbí òṣìṣẹ́ ìlera tó mọ ẹni náà lè fúnni ní ìmọ̀ràn tó bá a mu. Ẹ jọ̀wọ́, ẹ bá wọn sọ̀rọ̀ nípa àníyàn yòówù tí ẹ bá ní.